Uşak Halılarının Değişik Tipleri
17. yüzyılda aynı madalyonların kaydırılmış eksenler üzerinde farklı ve ters sıralanması ile bir grup halı meydana gelmiştir. Halının ortası belirtilmediğinden, bunlarda sonsuzluk daha belirlidir. Bu grubun evvelce Berlin Müzesinde bulunan en eski ve güzel örneği son harp’te kaybolmuştur. Fakat bazı benzerleri İstanbul Türk İslam Eserleri Müzesi’nde olmak üzere bugün 10-25 kadarı tespit edilmiştir. Yıldızlı Uşak’ların varyantları olan çeşitli halılar diğer bir grubu meydana getirir. Bunlarda sekiz köşeli yıldızların iri palmetler halindeki haçvari dört köşesi kesilerek sadeleştirilmiş, kalan diyagonal köşeler düğümlü geçmelerle birleştirilerek baklavalar adeta bir çerçeve içine alınmıştır. Londra Victoria and Albert Museum ve New York Metropolitan Museum’ da Dunlardan çok güzel iki örnek vardır. Yıldızların yerini kartuş şekillerinin aldığı diğer örnek-er bunlardan geliştirilmiştir. Türk İslam Eserleri Müzesi’nde küçük boy’da kırmızı zeminli halıda küçük orta madalyon dört köşesinden birer iri palmet çıkan kare bir çerçeveye alınmıştır, altta ve üstte yarım baklavalar Uşak için karakteristiktir. Parçalanmış yıldız madalyon ve belirli geometrik hatlarla bu halı 18. yüzyıla tarihlenebilir.
Karakteristik Çin bulutlu Uşak bordürleri ile çiçekli ve baklava şemalı diğer bir grup halı, 17. yüzyıla Uşak bölgesine mal edilir. En karakteristik örneği evvelce Berlin Müzesi’nde iken savaş sırasında yanmıştır. Daha geç bir örneği Hamburg Kunstgewerbe Müzesi’ndedir.
Çin bulutlarından meydana gelen zemin kompozisyonu ile, 17. yüzyıldan nadir iki Uşak halısı İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nde başka benzerleri bilinmeyen iki önemli örnektir. 15. yüzyıldan başlayarak Osmanlı sanatında ortaya çıkan Çin bulutu motifi, özellikle Uşak halılarında çok görülür. Çin bulutu motifinin zemin örneği olarak kullanıldığı 17. yüzyıldan bir Uşak halısı Türk ve İslam Eserleri Müzesinde (İbrahim Paşa Sarayı) bulunmaktadır. Çok nadir bir örnek olan bu halıda kırmızı zemin üzerine kıvrak konturlu açık ve koyu mavi Çin bulutları sekiz uçlu yıldız etrafında bir baklava şeması meydana getiriyorlar. İnce dalgalı sarı saplar, boydan boya baklavaları kavrayarak sümbülü andıran sarı çiçeklerle büyük baklava şeması halinde ahenkli sonsuz örneğe katılıyor. Aynı müzede diğer nadir bir halı, devetüyü (buff) zemin üzerine çeşitli renkte bulut motif’lerinin Holbein şemasına yakın bir sıralamasını gösterir. Burada kırmızı, beyaz, koyu mavi, yeşil baklava ve sekizgenler, bir sırada baklava, bir sırada sekizgenler halinde zemin örneğini meydana getiriyor. Gül rozeti çevreleyen yeşil, beyaz, kırmızı bulut motifleri stilize ejder figürünü andırıyor. Kıvrık dallar üzerine karşılıklı Rûmi’ler ve karakteristik Uşak bordürü ile bu halı, birçok bakımdan Türkmen menşeine bağlanır ve 1700’lere tarihlenebilir.Uşak halılarının değişik tipleri arasında birbiri üzerine bindirilmiş kırmızı, mavi ve beyaz dairelerden örnekle 17. yüzyıldan alışılmamış bir parça vardır. Orta ve batı Anadolu sınır bölgesinde Türkmen ve Yörük halılarını andırıyor. Çifte Rûmiler kıvrık dallı bordur Uşak tipidir. Beyaz zemin örneği ile iki parça Berlin İslam Sanatı Müzesi ile İsviçre’de bir koleksiyonda görülür. Kırmızı zeminde mavi palmetler beyaz, sarı renkte kıvrımlı Rûmiler den bir örnek gösteren diğer halı yarım parça halinde kalmıştır. Kartuşlu kufiden gelişen dış bordürüyle Holbein tipi halıların devamı, iç bordürde ise karakteristik Kafkas özelliği taşıyan bu halı 18. yüzyıl başına tarihlendirilebilir. Yine 18. yüzyıldan diğer bir kırmızı zeminli halı, araları koyu mavi küçük palmet dolgulu sarı renkte iki yandan kancalı şematik ağaç motiflerinin sıralanmasıyla baklava şeması oluşturan çok değişik örneklidir. Ağaçlarda çok ince stilize hayvan mücadelesi sahneleri şematik olarak dolgulanmıştır. 18. yüzyıl sonuna tarihlenen bu halı da yürük halılarına bağlanabilir. Dikdörtgen düz koyu mavi zeminli değişik Uşak halısının 19. yüzyıldan bir benzeri Washington’da özel koleksiyonda bulunmaktadır. 1979’da Smithsonian Institution sergisinde Walter Denny tarafından güneydoğu Kafkas halısı olarak yayınlanan bu halı (247x107 cm.) Uşak halısı ile yakın bağlantılı olup yalnız bordürü değişiktir. (Washington Anonymous collection) 16. yüzyıl Uşak halısı ile sıkı bağlantı açıkça kendini göstermektedir. Geç devirdeki bu gelişmeler yanında 16. yüzyıldan kalan küçük boyda iki halı Uşak bölgesinin zengin çeşitlerine katılan diğer örnek’lerdir. Bunlardan birincisi dikdörtgen biçiminde düz koyu mavi bir zemin olarak sade fakat orijinal bir örnekle başka benzeri görülmeyen bir halıdır. Sarı zemine kırmızı olarak geometriğe kaçan kıvrık dallar ve sümbülü andıran stilize çiçeklerle bordur de çok değişik bir örnektir. Çiçekli ve yapraklı dış bordürden pek az bir bölüm kalmıştır.
